Хичээлд бэлтгэх гарын авлага

Энэ хэсэгт программчлалын хэл хичээлийг судлахад зайлшгүй шаардлагатай программуудыг хэрхэн суулгах, тохируулах талаар танилцуулна. Программчлалын хэл хичээлийн зорилго нь C хэл дээр код бичиж сурах учир С хэлний хөрвүүлэгч болон холбогдох хэрэгслүүдийг суулгах шаардлагатай.

Note

Программыг суулгах явцад ойлгомжгүй зүйл гарвал багшаасаа асууна уу.

Шаардлагатай программууд

• GCC compiler - C хэлийг хөрвүүлэх
• Text editor - код бичих (Visual Studio Code, Vim, Sublime Text, Notepad++, Zed гэх мэт)

C compiler суулгах

Windows систем

Windows дээр C програм хөгжүүлэх хэд хэдэн арга байдаг:

1. w64devkit ашиглах (Санал болгож буй)

w64devkit нь Windows дээр C/C++ програм хөгжүүлэхэд шаардлагатай бүх зүйлийг багтаасан, суулгахад хялбар багц юм.

1. w64devkit releases хуудас руу орно
2. Хамгийн сүүлийн хувилбарын .exe файлыг татаж авна (w64devkit-x64-*.exe)
3. Татаж авсан файлыг ажиллуулж, суулгана (Юу ч өөрчлөөгүй бол C:\w64devkit байрлалд суух болно)
4. Суусан байрлалыг PATH environment variable-д нэмнэ:
   • Start цэс > “Environment Variables” гэж хайж, “Edit the system environment variables” сонголтыг нээнэ
   • “Environment Variables” товчийг дарна
   • “System variables” хэсэгт “Path”-ийг сонгож, “Edit” товчийг дарна
   • “New” товчийг дарж, w64devkit-ийн суусан замыг оруулна (жишээ нь: C:\w64devkit\bin)
   • Бүх цонхыг OK товч дарж хаана
5. Амжилттай суусан эсэхийг шалгахын тулд Command Prompt эсвэл PowerShell-ийг нээж, gcc --version командыг ажиллуулна. Хэрэв gcc-ийн хувилбарын мэдээлэл гарч ирвэл амжилттай суусан гэсэн үг.

2. WSL (Windows Subsystem for Linux) ашиглах

WSL нь Windows дээр Linux орчин ажиллуулах боломж олгодог.

1. PowerShell-ийг администратор эрхээр нээнэ
2. Дараах командыг ажиллуулна: wsl --install
3. Компьютерээ дахин асаана
4. Ubuntu терминалыг нээж, gcc суулгана:

   sudo apt update
   sudo apt install build-essential

5. gcc --version командаар шалгана

macOS систем

macOS дээр Xcode Command Line Tools суулгах шаардлагатай:

1. Terminal апп-ийг нээнэ (Applications > Utilities > Terminal)
2. Дараах командыг ажиллуулна:

   xcode-select --install

3. Гарч ирсэн цонхон дээр “Install” товчийг дарж суулгана
4. Суулгаж дууссаны дараа gcc --version командаар шалгана

Linux систем

Ихэнх Linux дистрибуци дээр gcc аль хэдийн суусан байдаг. Хэрэв суугаагүй бол:

Debian/Ubuntu:

sudo apt update
sudo apt install build-essential

Fedora:

sudo dnf install gcc

Arch Linux:

sudo pacman -S base-devel

Текст засварлагч сонгох

Дурын текст засварлагч ашиглаж болно. Анхан шатны хэрэглэгчдэд дараах засварлагчийг санал болгож байна:

• Visual Studio Code - Өргөн хэрэглэгддэг, олон төрлийн нэмэлт боломжуудтай
• Vim/Neovim - Терминал дээр ажилладаг, хөнгөн, хурдан
• Zed - Хөнгөн, хурдан, орчин үеийн
• Sublime Text - Хурдан, хялбар

Анхны программаа хөрвүүлж, ажиллуулах

C бол хөрвүүлэх шаардлагатай (compiled) хэл юм. Бидний бичсэн .c өргөтгөлтэй эх код нь хүн уншихад зориулагдсан энгийн текст файл бөгөөд компьютер үүнийг шууд ажиллуулж чадахгүй. Тиймээс эхлээд хөрвүүлэгч (gcc) ашиглан эх кодыг компьютерийн ойлгох машин код руу хөрвүүлж, ажиллах файл (executable) үүсгэнэ. Үүний дараа тухайн ажиллах файлыг ажиллуулж болно.

hello.c (эх код)  ──gcc──▶  hello (ажиллах файл)  ──▶  ажиллуулах

Caution

Кодоо өөрчлөх бүрдээ дахин хөрвүүлэх шаардлагатай. Хэрэв дахин хөрвүүлэхгүй бол хуучин хөрвүүлэгдсэн файл ажилласаар байх болно.

1. Код бичих

Текст засварлагч ашиглан hello.c нэртэй файл үүсгээд дараах кодыг бичнэ:

hello.c

#include <stdio.h>

int main(void) {
    printf("Hello, World!\n");
    return 0;
}

2. Терминал нээж, хавтас руу шилжих

Терминал (Command Prompt, PowerShell эсвэл Terminal) нь үргэлж аль нэг хавтас дотор ажиллаж байдаг. Үүнийг одоогийн хавтас (current folder) гэнэ. gcc нь hello.c файлыг зөвхөн одоогийн хавтаснаас хайдаг тул эхлээд файл хадгалсан хавтас руу шилжих хэрэгтэй. Үүнд cd (change directory) командыг ашиглана.

Команд	Үйлдэл
cd хавтасны_нэр	Тухайн хавтас руу орох
cd ..	Нэг шат дээш (эх хавтас руу) гарах
pwd	Одоо аль хавтаст байгааг харуулах (Command Prompt дээр cd гэж бичнэ)
ls	Одоогийн хавтсанд байгаа файлуудыг харуулах (Command Prompt дээр dir)

Жишээ нь, кодоо Documents доторх c-code хавтсанд хадгалсан бол:

# Windows
cd C:\Users\<таны_нэр>\Documents\c-code

# macOS / Linux
cd ~/Documents/c-code

Дараа нь ls (эсвэл dir) командаар hello.c файл харагдаж байгаа эсэхийг шалгана.

Tip

• Хавтасны нэрийн эхний хэдэн үсгийг бичээд Tab товч дарвал үлдсэнийг автоматаар гүйцээнэ.
• Хавтасны нэрэнд хоосон зай байвал хашилтад бичнэ: cd "My Code"
• Visual Studio Code ашиглаж байгаа бол хавтсаа нээгээд Terminal > New Terminal цэсийг сонгоход терминал шууд тэр хавтсанд нээгдэнэ.

3. Хөрвүүлэх

hello.c файл байгаа хавтсандаа орсон бол дараах командыг ажиллуулна:

gcc hello.c -o hello

• gcc - хөрвүүлэгч
• hello.c - хөрвүүлэх эх код
• -o hello - үүсэх ажиллах файлын нэр. Үүнийг заагаагүй бол Linux/macOS дээр a.out, Windows дээр a.exe нэртэй файл үүснэ.

Код алдаагүй бол gcc юу ч хэвлэхгүй бөгөөд хавтсанд hello (Windows дээр hello.exe) файл үүснэ. Кодонд алдаа байвал gcc алдааны мэдээлэл болон мөрийн дугаарыг харуулна. Алдааг засаад дахин хөрвүүлнэ.

Tip

-Wall flag нэмбэл gcc анхааруулгыг харуулж, алдааг эрт илрүүлэхэд тусална:

gcc -Wall hello.c -o hello

4. Ажиллуулах

Linux, macOS, WSL болон w64devkit-ийн терминал дээр:

./hello

Windows Command Prompt дээр:

hello.exe

Windows PowerShell дээр:

.\hello.exe

Дэлгэц дээр дараах үр дүн гарвал бүх зүйл зөв ажиллаж байна гэсэн үг:

Hello, World!